Սառա Բեռնար | Sarah Bernhardt

Սառա Բեռնար | 1844-1923թթ.


գիրք
  |  «Հաշմանդամություն ունեցող 50 կանայք, որ փոխեցին աշխարհը» 

էսսեի հեղինակ  |  Հասմիկ Սիմոնյան

1844 թվականի աշնանը Փարիզի լատինական թաղամասում կուրտիզանուհի Հուդիթ Բեռնարը լույս աշխարհ բերեց ծովագույն աչքերով մի չքնաղ մանկիկի: Նա բոլորից թաքուն էր պահում աղջնակի հոր անունը: Հայտնի էր միայն, որ հայրը շատ ազդեցիկ մեկն էր ու հետևողական վճարում էր, որ դուստրը լավագույն կրթությունը ստանա: Սառան նախ՝ երիտասարդ օրիորդների դպրոց է հաճախում, ապա՝ կաթոլիկ դպրոց: Այստեղ նա հայտարարում է, որ ուզում է միանձնուհի դառնալ, բայց ի սարսափ մայրապետների այնպիսի բաներ էր անում, որ ամաչում էին բարձրաձայնել: Օրինակ՝ երբ նրա սիրելի մողեսը սատկեց, Սառան քրիստոնեական ծեսերով թաղում կազմակերպեց: Ինչ էր դա, եթե ոչ սրբապղծություն:
Իսկ մի անգամ, երբ Սառան ծանր հիվանդանում է, բժիշկներն ախտորոշում են դարի ամենածանր հիվանդությունը՝ թոքախտ: Սառան խնդրում է մորը կատարել իր վերջին երազանքը՝ գնել իր համար կարմիր փայտից սարքած դագաղ, որովհետև անտանելի վախենում էր, որ իրեն կհուղարկավորեն այլանդակ ինչ-որ բանի մեջ. նա դա չէր կարող թույլ տալ: Մայրը հոգոց է քաշում ու կատարում դստեր «երազանքը»: Բարեբախտաբար Սառան առողջանում է, իսկ այ դագաղը դառնում է նրա սիրելի մահճակալ-ուղեկիցը ողջ կյանքում: Դագաղի մեջ պառկած նա սիրում էր քնել ու իր դերերը սովորել, կարդալ ու լուսանկարվել, գրել ու էլի մի շարք բաներ անել, ինչն անակնկալի էր բերում բոլորին ու երբեմն սարսափեցնում, բայց դա Սառա Բեռնարն էր:

Երբ հայրը մահանում է, մայրը հրավիրում է ընտանիքի ընկերներին ու բարեկամներին՝ քննարկելու միասին, թե ինչ մասնագիտություն պիտի ընտրի Սառան: «Միանձնուհի», – երկու ոտքը մի կոշիկի մեջ դրած՝ պնդում էր Սառան: «Իսկ գուցե դերասանուհի՞», – առաջարկում է մայրը, ինչից Սառան սարսափում է. նա երբեք թատրոնում չէր եղել, ուստի և մոր մտերիմ ընկերոջ՝ Ալեքսանդր Դյումայի հետ ուղևորվում է թատրոն:

Փոքրիկ Բեռնարն առաջին անգամ էր ներկայացում դիտում ու այնպես է հուզվում, որ սկսում է բարձրաձայն հեկեկալ՝ խանգարելով հանդիսատեսին: «Ախ, իմ փոքրիկ աստղիկ, – հուզված հառաչում է Դյուման, – դու ծնվել ես բեմի համար»:
Սառան ուսանում է Փարիզի կոնսերվատորիայում, մասնակցում Կոմեդի Ֆրանսեզ թատրոնի ներկայացումներին և մեկը մյուսի հետևից տապալում ներկայացումները: Երբ անհաջող առաջնախաղից հետո կուլիսներում ներողություն է խնդրում խաղընկերոջից, վերջինս ասում է. «Ես քեզ կներեմ, դու էլ քեզ կներես, բայց այ Ռասինը գերեզմանում դժվար թե քեզ ների»:

Սառան անչափ տաքարյուն էր: Երբ մի անգամ թատրոնի դռնապանը նրան անվանում է «Փոքրիկ Բեռնար», կատաղում է ու անձրևանոցը կոտրում դռնապանի գլխին: Ավելի ուշ ներողություն է խնդրում, իսկ շա՜տ ավելի ուշ՝ քսան տարի անց, երբ դռնապանը անցնում է թոշակի, վերջինիս համար գնում է շքեղ առանձնատուն Նորմանդիայում:

Մի ուրիշ անգամ, երբ դերասանները հրավիրված էին պալատ՝ ասմունքելու, միջոցառմանը ներկա էր նաև կայսրը,  ու Սառան որոշում է Հյուգոյի այն բանաստեղծությունները կարդալ, որտեղ սուր քննադատության էր ենթարկվում Նապոլեոն երրորդը: Այլայլված Նապոլեոն երրորդ կայսրը լքում է սրահը:

Նրան հաճախ քննադատում էին չափազանց նիհարության համար, «ասես գեղեցիկ տափակ կմախք լինի, – ասում էին, – հո մարմին չէ, այլ ցախավել»: Բայց քայլ առ քայլ նրա շնորհալիությունը ծաղկում էր, ու նրբության տակ թաքնված հզոր էներգիան ու ամուր կամքը երևան էին գալիս հատկապես դրամատիկ դերերում: Նա խաղում էր և՛ կանանց դերեր, և՛ տղամարդկանց: Տրուբադոր Զանետոյի դերը գրավում է բոլորի սրտերը: Ներկայացումը բեմադրվում է շուրջ 150 անգամ, նրանց հրավիրում են պալատ՝ խաղալու կայսեր ու պալատականների համար: Ներկայացումից հետո կայսրը Բեռնարին ադամանդներով զարդարված թանկարժեք կրծքազարդ է ուղարկում:

Երկրպագուները նրան կոչում էին աստվածային Սառա, Ֆրանսիայում հանդես գալուց հետո նա գրավում է Եվրոպայի ու Ամերիկայի բեմերը և ճանաչվում աշխարհի՝ երբևիցե ապրած ամենահռչակավոր դերասանուհի: Նա շլացնում է ու փայլում: Մարկ Տվենն ասում էր. «Գոյություն ունի դերասանուհիների հինգ տեսակ՝ վատ դերասանուհիներ, անկեղծ դերասանուհիներ, լավ դերասանուհիներ, մեծ դերասանուհիներ և Սառա Բեռնարը»։ Օսկար Ուայլդը նրան կոչում է «անհամեմատելի», նրա ճանապարհին շուշաններ է դնում և հատուկ նրա համար գրում է «Սալոմե» պիեսը ֆրանսերենով, որը, սակայն, արգելվում է բրիտանական գրաքննության կողմից նախքան բեմադրվելը: Հյուգոն գլխակորույս սիրահարվում է նրան ու ծնկում վերջինիս առաջ, իսկ մինչ այդ հասցրել էր սրդողած նամակ գրել. «Տիկի՛ն, Դուք հիասքանչ եք: Երբ հանդիսատեսը ծափահարում էր, ես հուզմունքից արտասվեցի: Այդ օրվա իմ արցունքը Ձերն է: Ես այն դնում եմ Ձեր ոտքերի տակ»: Երկտողի հետ արցունքաձև ադամանդով ապարանջան կար:

Նրա ամենահայտնի դասական դերը Ռասինի Ֆեդրան էր: Այն խաղում է ամբողջ աշխարհով մեկ և խաղում էր հատկապես այն հանդիսատեսի համար, որ ֆրանսերեն վատ գիտեր կամ առհասարակ չգիտեր: Նա ստիպում էր մարդկանց հասկանալ իրեն ձայնի ու ժեստերի օգնությամբ: Նրան կոչում էին ժեստերի արքայադուստր: Նա առաջին դերասանուհին էր, որ ձայնագրություններ է կատարում և խաղում կինոյում՝ նկարահանված Լյումիեր եղբայրների կողմից: Նա առաջին կինն էր, որ Համլետի դերում էր: Ֆիլմի որոշ հատվածներում ձայնը պահպանված է, նա առաջին դերասանուհին էր, որ խոսող, ոչ համր ֆիլմում է խաղում:

Սառա Բեռնարն ապրում էր հսկայական տանը որդու հետ՝ շրջապատված սպասավորներով ու ընտանի կենդանիներով, որոնց պաշտում էր ու պարբերաբար համալրում էկզոտիկ շարքը: Իսկ դրանք քիչ չէին. երկու կրիա, վեց քամելեոն, շներ, հեպարդ, Դարվին անունով մի կապիկ, թութակ, գայլ, մեկ փառահեղ վարազօձ ու առյուծի ձագ: Մշտապես շրջապատված էր սիրեկաններով, բայց երբ որոշում է ամուսնանալ, ընկերները չեն թաքցնում զարմանքը, ինչին Բեռնարը պատասխանում է՝ դա միակ բանն է, որ դեռ չեմ փորձել:

Նրա խելքը գնում էր աթոռների համար, անընդհատ կահույք էր գնում: Երբ պարտքերը շատանում էին, նա մեկնում էր հյուրախաղերի: Շրջագայություններից մեկի ժամանակ վնասում է ոտքը: Տոսկայի ներկայացումն էր: Մահվան տեսարանում Սառան պետք է ցատկեր ամրոցի պատից, բայց ներքնակը, որի վրա պետք է ընկներ, սխալ տեղ էր դրված: Ցավն այնքան սաստիկ էր, որ դերասանուհին ուշագնաց է լինում: Ծունկն այտուցված էր, իսկ ավելի ուշ փտախտ է սկսվում:

Երբ նրա ոտքը փտախտի պատճառով ստիպված են լինում անդամահատել, նա հրաժարվում է արհեստական պրոթեզներից ու անվասայլակից, փոխարենը նախագծում է իր համար մի պատգարակ, որի մեջ նստում էր, ու երկու տղամարդիկ այն տանում էին: Այն հիշեցնում էր Լուի 15-րդի գահավորակը. ոսկեզօծ էր ու սպիտակեզր:
Բեռնարը շարունակում է խաղալ թատրոնում՝ բեմը հարմարեցնելով իրեն: Հենված բազկաթոռի բարձերին՝ նա հայրենասիրական բանաստեղծություններ է ասմունքում ռազմաճակատ մեկնել պատրաստվող զինվորների համար:
«Հրաշք է տեղի ունեցել, – ասում էին, – Սառան՝ ծեր, հաշմանդամ, նորից կարողանում է լուսավորել ամբոխը իր տաղանդի ցոլարձակումներով: Այս փխրուն, հիվանդ, վիրավոր ու անշարժ էակը դեռ կարողանում է կախարդական բառերի միջոցով վերահաստատել հերոսությունը զինվորների մեջ»: 
Շուրջ տասը տարի նա խաղում էր այնպիսի դերեր, որ շատ շարժումներ չէին պահանջում, Սառան կանգնում էր մեկ ոտքի վրա, հավասարակշռությունը փորձում էր պահել ու ձեռքերով խաղում էր:

Անգամ 70-ն անց տարիքում նա շարունակում էր ներկայացումներ տալ: 1922 թվականին, երբ պատրաստվում էր նոր պիեսին, գիտակցությունը կորցնում է: Կես ժամ անց ոտքի է կանգնում (ասես ինքը չէր քիչ առաջ վատ զգում) ու հարցնում՝ որտե՞ղ էինք կանգ առել, շարունակենք: 

1923 թվականին թերթերը գրում են, որ Սառա Բեռնարը մահացել է խաղաղ, առանց տանջվելու, որդու գրկում: Հաջորդ օրը երեսուն հազար մարդ եկել էր՝ նրա հիշատակին տուրք մատուցելու: Նրա գերեզմանաքարին գրված է պարզապես մեկ բառ՝ Բեռնար:

No Comments

Post A Comment